مقدمه
اولین و مهمترین مرحله در کنترل عفونت، مرحله پیشتمیزکاری (Pre-Cleaning) ابزار است. قبل از هرگونه ضدعفونی یا استریل، باید باقیمانده خون، بزاق، بافت و مواد پروتئینی از سطح ابزار جدا شود .در این مرحله دو نوع محلول مصرف میشود: محلول آنزیماتیک و شویندههای معمول .هر دو نقش تمیزکننده دارند اما عملکرد، قدرت، ترکیبات و کاربرد آنها کاملاً متفاوت است .در این مقاله تفاوتهای کلیدی این دو گروه را بررسی میکنیم تا بتوانید برای ابزار کلینیکی، جراحی، پزشکی یا دندانپزشکی مورد استفاده در مراکز درمانی بهترین انتخاب را داشته باشید.
محلول آنزیماتیک چیست؟
محلولهای آنزیماتیک (Enzymatic Detergents) شویندههایی هستند که در ترکیب آنها آنزیمهای فعال تجزیهکننده پروتئین، چربی و کربوهیدرات وجود دارد. مهمترین آنزیمهای موجود:
- پروتئاز(Protease): تجزیه خون و پروتئینهای چسبنده
- لیپاز(Lipase): تجزیه چربیها
- آمیلاز(Amylase): تجزیه نشاسته و مواد غذایی
- سلولاز: تجزیه فیبرهای آلی
عملکرد: آنزیمها با شکستن پیوندهای مولکولی، آلودگیهای آلی را از روی ابزار جدا کرده و حل میکنند؛ چیزی که هیچ شوینده معمولی نمیتواند بهطور کامل انجام دهد
موارد استفاده:
- ابزار اندو
- ابزار جراحی با شیارها و مفاصل
- فورسپس، کورت، فایلها
- ابزارهای کاناله و چندبخشی
- ابزارهای دارای خون/بافت خشکشده
شویندههای معمول چیست؟
شویندههای معمول شامل ترکیباتی مانند:
- سورفکتانتهای پاککننده (Detergent Base)
- مواد صابونی
- پاککنندههای سطحی
- آبگرم + کفکننده
عملکرد:
این مواد فقط آلودگیهای سطحی را از بین میبرند (چربی سبک، گردوغبار، ذرات سطحی) .قابلیت تجزیه پروتئینهای خشکشده یا خون لختهشده را ندارند.
موارد استفاده:
- سطوح ساده
- ابزار غیر بحرانی
- تجهیزات یونیت
- کاورهای قابلشستشو، سینیها، میزها
تفاوت اصلی محلول آنزیماتیک و شویندههای معمول
ویژگی | محلول آنزیماتیک | شوینده معمول |
قدرت پاککنندگی آلودگی آلی (خون/بافت/پروتئین | بسیار قوی | محدود |
عملکرد در شیار، کانال، مفصل ابزار | قوی | ضعیف |
مناسب ابزار جراحی و دندانپزشکی | بله | خیر |
تجزیه چربیها و پروتئینها | بله (بهکمک آنزیم) | ضعیف |
اثرگذاری بدون نیاز به سایش زیاد | بله | نیازمند سایش |
کاربرد توصیهشده برای مرحله قبل ضدعفونی | ضروری | فقط کمکی |
احتمال آسیب به ابزار | کم | کم |
قدرت حذف باقیمانده سمان/کامپوزیت | متوسط | کم |
باقیمانده پس از شستشو | بسیار کم | بیشتر |
چرا محلول آنزیماتیک برای ابزار ضروری است؟
ابزارهای دندانپزشکی و جراحی معمولاً با انواع آلودگی آلی تماس دارند که شامل: خون، پالپ دندان، بزاق، بافت نرم، لخته، پروتئینهای چسبنده میباشد. این آلودگیها با آب و شوینده معمولی کاملاً پاک نمیشوند. اگر آلودگیهای آلی روی ابزار باقی بمانند:
پیامدهای جدی:
- کاهش اثر محلولهای ضدعفونی بعدی
- خطر انتقال عفونت
- آسیب به اتوکلاو
- زنگزدگی یا خوردگی ابزار
- چسبیدن مواد به سطح ابزار
- ناقص ماندن استریلیزاسیون
به همین دلیل تمام راهنماهای معتبر دنیا، مرحله پیشتمیزکاری با محلول آنزیماتیک را ضروری میدانند.
- ابزار جراحی پزشکی
- ابزار اندودنتیکس
- ابزار ایمپلنت
- ابزار جراحی با شیار و مفصل
- فورسپس، ماتریکس، الواتور
- پروب و ابزارهای باریک
- ابزارهای دارای سطح متخلخل
- ابزارهایی که مدتی پس از کار شسته میشوند
- ابزار با آلودگی خشکشده
این ابزارها با شوینده معمول هرگز کاملاً تمیز نمیشوند.
چه زمانی شوینده معمول کافی است؟
- سطوح بیرونی یونیت
- میز، کاور، ابزارهای ساده
- سینی ابزار
- تجهیزات بزرگ غیر بحرانی
- ابزار بدون آلودگی آلی (فقط گردوغبار یا چربی سبک)
در کل، شوینده معمول برای پاکسازی روتین سطوح مناسب است، نه ابزار
اشتباهات رایج در استفاده از محلول آنزیماتیک
- استفاده از آب سرد (کاهش فعالیت آنزیم)
- رقیقسازی بیش از حد
- قرار دادن ابزار تنها چند ثانیه داخل محلول
- عدم تعویض محلول پس از دفعات زیاد
- استفاده بهعنوان ضدعفونیکننده نهایی (اشتباه!)
- شستشو نکردن ابزار بعد از خروج از محلول
محلول آنزیماتیک فقط مرحله اول است، نه ضدعفونی نهایی.
چطور محلول آنزیماتیک مناسب انتخاب کنیم؟ (چکلیست کاربردی)
- چند آنزیم دارد؟ تکآنزیمی یا چندآنزیمی؟
- آماده مصرف است؟ یا نیاز به رقیقسازی دارد؟
- دمای فعالسازی آنزیمها چقدر است؟
- زمان مورد نیاز برای اثرگذاری چقدر است؟
- با مواد ابزار سازگار است؟
- کفکنندگی کنترلشده دارد؟
- اجازه استفاده در اولتراسونیک دارد؟
- دارای تاییدیه بهداشتی است؟
پرسشهای متداول (FAQ)
1- آیا محلول آنزیماتیک ضدعفونیکننده است؟
خیر. فقط تمیزکننده آلی است. ضدعفونی نهایی با محلولهای ضدعفونی یا اتوکلاو انجام میشود.
۲- اگر ابزار را با شوینده معمول بشوییم کافی است؟
برای ابزار آلوده به خون، بافت یا پروتئین خیر – حتماً باید از آنزیماتیک استفاده شود.
۳- آیا محلول آنزیماتیک به ابزار آسیب میزند؟
خیر. اگر اصول دما و زمان رعایت شود کاملاً ایمن است.
۴- آیا میتوان محلول آنزیماتیک را برای پروب سونوگرافی استفاده کرد؟
بله، اگر محصول Non-corrosive و بدون الکل باشد.
۵- بهترین دما برای عملکرد آنزیمها چقدر است؟
بین ۳۰ تا ۴۵ درجه سانتیگراد (بسته به محصول).
جمعبندی
محلول آنزیماتیک برای پاکسازی آلودگیهای آلی (خون، بافت، چربی) ضروری است و پایه اصلی تمیز کردن ابزارهای پزشکی، دندانپزشکی و جراحی است. شوینده معمول فقط آلودگی سطحی را از بین میبرد و برای ابزار آلوده کافی نیست. شوینده معمول فقط آلودگی سطحی را از بین میبرد و برای ابزار آلوده کافی نیست. ترکیب هر دو در یک چرخه تمیزکاری استاندارد بهترین نتیجه را ایجاد میکند.
مرحله ۱: محلول آنزیماتیک ← مرحله ۲: محلول ضدعفونی ابزار ← مرحله ۳: استریل (اتوکلاو)